Главная » Статьи » Рефераты на казахском языке » Агробизнес әлеуетін экономикалық бағалау

Топырақтың су тәртібі және жергілікті жер көрсеткіштері өлшемдері мен ерекше сілтеуіштері

 

Жергілікті жер мен топырақтың су тәртібі. Жер қыртысында топырақты қалыптастыру мен оның қабатын дамытуда жергілікті жердің маңызы өте үлкен және әр түрлі. Рельеф нысандарының 3 тобы бар: макрорельеф, мезорельеф және микрорельеф.

  1. Макрорелъефпен үлкен аймақтың жалпы бейнесін

анықтайтын рельефтің ең ірі нысандары түсіндіріледі: жазықтар, қыраттар, тау жүйелері.

  1. Мезорелъефке - рельеф нысандарының орта мөлшерлері

жатады: бөктерлер, төбешіктер, қойнаулар, жазықтар, террасалар және олардың элементтері - жазық жер бөліктері мен әр түрлі құламалы сагалар.

  1. Микрорелъефпен азғантай аумақты қамтитын, биіктігі

шамамен бір метрдей ғана болатын (бірнеше шаршы метрден жүз шаршы метрге дейін қамтитын) рельефтің ұсақ нысандары түсіндіріледі. Бұған рельефтің тегіс жерінде пайда болатын төбешіктер, сайлар жатады. Кейде микрорельеф баурайларда топырақтық массалардың құлауымен және топырақтық - эрозиялық процестердің болуымен анықталады.

Тіктігімен, нысанымен, экспозициясымен сипатталатын рельефтің баурайлы нысаны кең дамыған. Рельеф баурайлардың тіктігіне байланысты күн радиациясы мен жауын-шашынның әр жерлерге әр түрлі бөлінуінің басты факторы болып табылады және су, жылу, қоректік, тұздану және қышқылдану - қалпына келу мөлшерлеріне ықпалын тигізеді.

Сөйтіп, тауда тік аймақты климат пайда болып, оның себебінен, биіктікте ылғалдылық өзгеріп, жер қыртысы мен ауада температураның төмендеуі пайда болады. Ауа массасы тауға жақындағанда, жайлап көтеріліп біртіндеп салқындайды және жауын-шашынның пайда болуына себепкер болады. Таудан өткеннен кейін сол ауа массасы төмен түсіп, күнге қызып, құрғайды. Мезо және микроэлементтер мен әр түрлі баурайлар барлығынан бұрын, жер бетіне жауын-шашынның ылғалдарын әр түрлі бөледі және жер бетінде ағатын, жер қыртысына сіңетін, жылу төмендегенде жиналатын суды реттейді. Әр түрлі ылдилар мен қыраттардың топырақ қабаты күн радиациясының түрлі мөлшерін алады. Бұл ауа температурасы мен су мөлшерінің жағдайына әсер етеді.

Ылғалдылықтығы әртүрлілік қоректік, қышқылдану - қалпына келу мен тұздану мөлшерлемелеріне өзгерістер тудырады.

Бұлардың барлығы әр түрлі өсімдіктердің дамуы мен орын ауыстыруына, органикалық заттардың көбеюі мен синтезделуіндегі айтарлықтай өзгерістерге, рельефтердің әр түрлі жағдайларында әр түрлі топырақ қабаттарының қалыптасуына (автоморфты, жартылай гидроморфты, гидроморфты топырақтар) әкеліп соқтырады.

Топырақтағы су тәртібі. Топырақ қабатына түсіп жиналған барлық ылғалды, оның қозғалысын, топырақ қабатында ұсталған және жұмсалатын жиынтықтарды су мөлшері деп атайды. Оның мөлшері су балансы арқылы көрсетіледі. Су балансы топырақ қабатына ылғалдың келгенін және жасалғанын сипаттайды.

Су балансының жалпы теңдеуі мынадай формуламен көрсетіледі:

Ыо + Ыжш + Ыжас + Ысбп + Ыағ + Ық = Ебул + Ет + Ыс + Ыаж + Ыіа + Ы1

мүнда, Ыо - топырақ қабатындағы бақылау басталған кездегі су қоры;

Ыжш - барлық бақылау кезеңіндегі топырақтағы жауын-шашынның жиынтығы;

Ыжас - жер асты суларынан келетін ылғалдың мөлшері;

Ысбп - су буларынан пайда болатын ылғалдың мөлшері;

Ыағ - жер бетіндегі су ағындарынан түсетін ылғал мөлшері;

Ық - топырақ сулары мен жер асты суларының қапталынан ағып келген судан болатын ылғалдың мөлшері;

Ебул - бақылаудың барлық кезеңінде жер бетінен буланатын ылғал мөлшері, табиғи булану;

Ет - транспирацияға жұмсалатын ылғал мөлшері (дедукция); Ыс - топырақтың қалыңдығында сүзілетін ылғал;     

Ыс- топырақтың   қалыңдығында сүзілетін ылғал;

Ыаж — жер бетіндегі ағу салдарынан жоғалатын су мөлшері;

Ыіа -топырақтың ішкі қыртысынан жанама ағатын ағындардан жоғалатын ылғал;

Ы1 — бақылаудың соңында топырақ қабатында қалған ылғал қоры.

Теңестірудің сол бөлігіне балансқа кірісті көрсететін баптар қосылса, оң бөлігіне - жұмсалған баптар енеді. Көп жағдайда ылғалданудың үдемелі жағдайы мен аумақтың құрғап кетуі болмайды. Мұндай жағдайда су балансының теңдесуі нольге тең: топырақ қабатына судың келуі мен жұмсалуы өзара тең.

Су балансы жылдың кезеңдерімен сипатталады, қашанда бір жыл кезеңінде ылғалдың түсуі мен жұмсалу үдерісі қайталанады. Егер климатта елеулі өзгеріс болмаған жағдайда, бастапқы және соңғы уақыттағы кезеңде су қорының балансын тең деп қабылдауға болады: Ыо = Ы1

Рельефтің баурайлы элементтері үшін, топырақ суы мен жер асты суларының қапталынан ағып келетін ылғал мөлшері жанама су ағысында азаятын ылғалдарына тең: Вб = Вс.

Жер қыртысындағы ылғалдың суға айналуы баланстың басқа баптарына қарағанда ете аз, тәжірибеде оны есепке алмайды. Жіберілген кемшіліктерді есепке алғанда, су балансының теңдеуі келесі жағдайда болады:

Ыжш + Ыжас + Ыағ + Ебул + Ет + Ыс + Ыаж.

Су балансы жер қыртысының барлық қалыңдығына ие, белгілі бір тереңдікке қолданылатындай етіп жасалады. Барлық уақытта, ылғалдың барлық қоры, оның топыраққа кіруі мен жұмсалуы су тығыздығының миллиметріне немесе м3/га есептеледі.

Ылғалдың мөлшерін генетикалық көкжиектің әрбіреуі үшін бөлек есептеп шығарады, өйткені ылғалдылық пен оның тығыздығы қыртыстың түрлі жағдайына байланысты өзгеріп отырады. Бөлек генетикалық көкжиек бойынша су қоры мынадай формуламен анықталады:

Ы = adv • Н,

мұндағы Ы - ылғал қоры ( м3/га) Н қабаты үшін;

а - даладағы ылғал көлемі,%;

dv - тығыздығы, г/см2;

Н - көкжиектің күші, см.

            Су қорын қайта есептеу үшін су тығыздығының м3/га-ға есептелген 0,1 коэффициентін енгізу қажет. Өйткені бір мм-дегі су тығыздығы 1 га-дағы су қорының 10 м3-на тең.

Вегетациялық кезеңде ескерілетін топырақтағы су қоры ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің ылғалмен қамтамасыз етілгені туралы пікір айтуға мүмкіндік береді. Агрономиялық тәжірибеде жер қыртысының жалпы және пайдалы су қорын есепке алған маңызды. м3/га-да көрсетілген судың жалпы қорын (СЖҚ) - (немесе су бағанындағы миллиметр бойынша) мына формула бойынша есептеуге болады:

СЖҚ м3/га = (а1 dv1 • Н2) + (а2 dv2 • Н2) + ,..(аn dvn • Нn ), мұндағы а1 dv1 • Н1- соған сәйкес даладағы ылғалдың көлемі, бірінші қабаттағы күші мен тығыздығы;

а2 dv2 • Н2- екінші қабаттағы және т.б.

Топырақтағы судың пайдалы қоры (СПҚ) - топырақ қабатының қалыңдығындағы өсімдіктерге жете алатын ылғал немесе өнімді жалпы мөлшері.

СПҚ = СЖҚ - ӘЖҚ,

мұндағы ӘЖҚ - әрең жететін ылғал қоры. Соңғы көрсеткішті топырақ қабатындағы жалпы қорға сай есептеп шығарады. Бірақ даладағы ылғал көлемі сол белдеуге, өсімдіктің (ЫК) түрақты солуына байланысты (мЗ/га) алады.

ӘЖҚ = (ЫК1 • dv1 Н1) (ЫК2 • dv2Н2) +... (ЫКn • dvn Нn).

Өнімдегі ылғал қорын бағалау төменде көрсетілген (1-кесте).

 

1. Өнімдегі ылғал қорын бағалау

Топырақ қабатының күші, см

0-20

0-100

Су қоры, мм

>40

40-20

<20

>160

160-130

130-190

90-60

<60

Су қорының  мөлшерлік  бағасы

Жақсы

Қанағаттанарлық

Қанағаттанарлық емес

Өте жақсы

Жақсы

Қанағаттанарлық

Жаман

Өте жаман

 

            Топырақтағы су тәртібінің түрі. Әр түрлі топырақтық - климаттық аймақтар мен жергілікті жердің әр бөлігінде су мөлшері әр түрлі деңгейде қалыптасады. Жылдық су балансының негізгі қатынастарына байланысты қабаттағы су мөлшерінің бірнеше түрі болуы мүмкін.

Су мөлшерінің тәжірибелік сипаты көп жылғы деректердің орташа жауын-шашынының мөлшері және жыл ішіндегі булануы аралығындағы қатынастары бойынша анықталады. Булану — бұл ашық су бетінен немесе белгілі бір уақыт аралығында (мм-де көрсетіледі) аталмыш климат жағдайында үнемі ылғалданып тұратын жер қыртысынан буланып ұшуы мүмкін ылғал. Жауын-шашынның жылдық мөлшерінің жыл бойындағы ылғалдың булануына қатынасын ылғалдану коэффициенті деп атайды (ЫК). Әр түрлі табиғат аймағында ЫК 3-тен 0,1-ге дейін өзгеріп отырады.

Қолданылатын әр түрлі табиғат жағдайына байланысты су мөлшерінің түрлері бөлінеді:

  1. Тоңазыған түрі көптеген жылдар бойы қатып, тоңазыған

аудандарда тараған. Топырақтың тоңазыған қабаты оның үстінде судың болуын қамтамасыз етеді. Сондықтан жібіген жер қыртысының жоғарғы қабаты вегетациялық кезеңде сулы болуы заңды.

  1. Шайылатын түрі (ЫК > 1) жауын-шашынның жылдық мөлшері

булану көлемінен көбірек болатын жергілікті жерге тән. Ылғал айналымының жылдық кезеңінде кіретін ағысқа қарағанда, оның жұмсалатын мөлшері басым болады. Жер қыртысының қалыңдығы жыл сайын күз және көктемде жер астындағы суларға дейін ылғалданады, ал ол топырақ жасаушы өнімдердің үнемі сүзгіден етуіне әкеледі. Мұндай жағдайда, алтын түсті, қызыл түсті және сары түсті топырақ түрлері қалыптасады. Су мөлшерінің батпақты түрі жер асты суларының жер бетіне жақын орналасуына және топырақ жасаушы жыныстар мен суды аз өткізетін топыраққа байланысты дамиды. Бұл алтын түсті - батпақты және батпақты жерге тән.

  1. Мерзімді шайылатын түрі (ЫК = 1) көп жылғы жауын

шашын мен буланудың орташа теңдесуінің арасындағы 1,2-0,8 ауытқуы кезінде сипатталады. Су мөлшері үшін, құрғақ болған жылдары жер қабатының топырақты қалыңдығын әр (шайылмайтын жағдайы) кезеңде шектеулі суландыру мен тереңге дейін ылғалдандыру тән. Жауын-шашынның көп болуына байланысты бірнеше жылдың ішінде жер қабатын шаю 1-2 рет болады, мұндай су мөлшері орманды сұр топырақты, күлденген және сілтісіздендірілген қара топырақты жер қабаттарына тән. Мұндайда топырақтың сумен қамтамасыз етілуі біркелкі емес.

  1. Шайылмайтын түрі (ЫК < 1) жауын-шашынның ылғалы тек

топырақтың жоғарғы қабатына ғана сіңіп, жер асты суларына жетпейтін жергілікті жерлерге тән. Ауадағы және жер асты сулары арасындағы байланыс ЫК-ға жақын, ылғал көлемі өте төмен қабат арқылы жүзеге асады. Ылғалдардың алмасуы судың бу түріндегі қозғалыстары арқылы жүзеге асады. Мұндай су мөлшері қара топырақты, сарғылт, бозқоңыр жартылай шөлейтті және шөлейтті сүр қоңыр далалық жер қыртыстарына тән. Бұл көрсетілген қатарда жауын-шашын көлемі азаяды, булануы көбейеді. Ылғалдану коэффициенті 0,6-дан 0,1-ге дейін азаяды; жылдық ылғал айналымы мен жер қыртысының қалыңдығы 4 мм-ден (дала қара топырағы) 1 м-ге дейін (далалық жер қыртыстары) қамтылады.

Далалық жер қыртыстарында жиналған ылғалдар қоры көктемде кеш басталған күзгі жауын-шашын мен аққан сулардың есебінен транспирация мен табиғи булануға жұмсалып, күз таяғанда ете көп азаяды. Жартылай шөлейт және шөлейтті аймақтарда жер өңдеумен айналысу суландырусыз мүмкін емес. Жартылай шөл және шөл далаларда сумен шайылмайтын тәртіпте ылғал негізінен жерді суландыруға жұмсалады, сондықтан топырақтың жоғарғы қабатынан кететін су ағыны келетіннен басым болады.

  1. Булану түрлері далалық, әсіресе, жер асты суларының жер

бетіне жақын жатқан кезінде жартылай шөлейт, шөлейтті аймақтарда кездеседі. Жер асты сулары тамшыларының есебінен мұндай кезде ылғалдардың белсенді шығуы тән. Жер асты суларының жоғары минералдануы кезінде қыртыстарға тез еритін тұздар түседі сөйтіп, жер тұзданады.

  1. Жерді суландыратын түрі топырақты жер суаратын

сулармен қосымша ылғалдандыру кезінде қалыптасады. Суландыру кезінде әр кезеңде су мөлшерінің бірнеше түрі пайда болады. Суару кезінде шайылмайтын және булануға ауысатын шайылым түрі пайда болады, оның артынан қыртыстарда кезеңменен ағатын және шығатын су кездері пайда болады.           

            Су мөлшерін реттеу климат пен жер қыртысының жағдайларына, сондай-ақ суда өсірілетін дақылдардың қажетіне қарай негізделеді. Дақылды өсімдіктердің дамуына және өсуіне қажетті жағдайды жасау үшін жер қыртысына түсетін ылғалды теңестіруге ұмтылу қажет, яғни коэффициентінің 1-ге жақын ылғалдылығын жасау керек.

Жергілікті жер мен жер қыртысының су мөлшерінің жеке коэффициенті мен эталондық дәрежесін белгілеу үшін, келесі тұтынылатын сілтеуіштер мен жергілікті жер және жер қыртысының су мөлшерінің тұтыну көрсеткіштерінің сандық көлемі пайдаланылады:

• жергілікті жердің ендігі мен ұзындығы;

• жергілікті жердің теңіз деңгейінен биіктігі;

• рельефтің түрлері және еңістердің көлемі;

• баурайлар экспозициясы;

• дақылдардың вегетациясы кезеңінде ФАР кірісі КЮЖ/см2;

• өсімдіктер биомассасының құнарлылығы, КЮЖ1 кг;

• жер қыртысының күші, см және су қоры мм;

• жыл бойындағы жауын-шашынды пайдалану коэффициенті;

• ауыл шаруашылығында дәнді дақылдарды өндірудегі суды пайдаланудың коэффициенті;

• егіннің шаруашылық тиімділігіндегі тобы және ауыл шаруашылығы дәнді дақылдарының ылғалмен қамтамасыз етілуі.

 

Категория: Агробизнес әлеуетін экономикалық бағалау | Добавил: Manager (09 Апрель 2015)
Просмотров: 271 | Рейтинг: 5.0/1
Всего комментариев: 0